مشاهير زنديقان ، از فارغ التحصيلان مكتب حسن بصرى هستند . به ابن ابى العوجاء گفتند : مكتب استادت را رها كردى و به راهى وارد شدى كه نه اصلى دارد و نه حقيقتى ! گفت : استاد من مغشوش و نامتعادل بود ، گاهى طرفدار قدر بود و گاهى جبرى مسلك ، باور ندارم او به عقيده ثابتى پايبند مانده باشد . ابن ابى العوجاء را فرماندار كوفه در سال 155 هجرى كشت ، او پيش از كشته شدنش گفت : مرا مىكشيد ، ولى بدانيد من چهار هزار حديث ساخته‌ام كه حلال خدا را در آنها حرام كرده و حرام خدا را حلال نموده‌ام ، روز روزه‌دارىتان را به افطار و روز افطارتان را به روزه برگرداندم . « 1 » 3 - يزيد بن ابان رقاشى : " حديث گوى قصه‌پرداز بصرى ، زاهد گريان نابخرد . " فشرده شرح حال او در تهذيب الكمال مزّى و تهذيب التهذيب ابن حجر چنين است : الف - درباره زهد او : او خويشتن را گرسنه و تشنه مىداشت ، جسمش نحيف ، اندامش ضعيف و رنگش كبود شده بود ، گريه مىكرد و همنشينان خود را مىگريانيد و مىگفت - مثلا - : بيائيد بر آب خنك در روز تشنگى بگرييم ! و مىگفت : سلام بر آب خنك به هنگام ظهر ، راوى مىگويد : او كارهائى مىكرد كه پيامبر ، نه گفته و نه عمل كرده بود . خداى سبحان مىفرمايد : قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا . . . بگو : چه كسى زينت‌هاى الهى و روزىهاى پاكيزه را - كه خدا براى بندگان خود بيرون آورده - حرام كرده است ؟ ! بگو : اين‌ها براى مؤمنان در زندگى دنياست . . . « 2 » ب - ديدگاه او : اعتقادش ضعيف و مذهبش قدرى بود . « 3 » ج - ارزش روايات او : از قول يكى از راويان ، به نام " شعبه " ، آورده‌اند كه گفت : اگر

--> ( 1 ) - به ترجمه و اصل بن عطا در وفيات الاعيان ، و شرح حال ابن ابى العوجاء در بحث زندقه و زنادقه جلد اول " يكصد و پنجاه صحابى ساختگى " و " الكنى و الالقاب " مراجعه شود . ( 2 ) - اعراف / 32 . ( 3 ) - طبقات ابن سعد چاپ اروپا ج 7 ق 2 ص 13